Żywotność katechizmu | Irena Backus

W 2013 roku protestanci obchodzą 450. rocznicę wydania Katechizmu Heidelberskiego. Czym on jest? Dlaczego i przez kogo został wydany? Jaką kryje historię? Co sprawia, że pozostaje tak istotny dla wielu chrześcijańskich społeczności? Z pewnymi wyjątkami zajmują się nim tylko teologowie, chociaż jest to również ciekawy dokument z pubktu widzenia historycznego.

Antyczne korzenie

Słowo „katechizm” pochodzi od greckiego katechein oznaczającego ustną instrukcję. We wczesnym chrześcijaństwie termin ten rozumiano dwojako. Mógł oznaczać sam proces pedagogiczny lub też treść pedagogicznej instrukcji. Od czasu wynalezienia druku w XV wieku słowo „katechizm” oznaczało także małą książeczkę zawierającą owe instrukcje.

Nauczanie wiernych o podstawowych prawdach religii chrześcijańskiej było priorytetem dla wszystkich przywódców kościelnych począwszy od starożytności. W pierwszych trzech wiekach chrześcijaństwa chrzest był przeznaczony głównie dla chrześcijańskich konwertytów, którzy w chwili jego przyjmowania zazwyczaj byli już dorośli. Instrukcje katechetyczne zaliczano do przygotowań przedchrzcielnych dla owych kandydatów, zwanych „katechumenami”.

Odkąd w IV wieku przyjęło się chrzczenie niemowląt, instrukcje katechetyczne przełożono na czas po chrzcie. Były przeznaczone głównie dla dzieci i młodzieży. Ich treść stopniowo ujednolicano, w czym szczególne zasługi miał Augustyn z Hippony, który poświęcił tej kwestii dzieło O początkowym nauczaniu religii (De catechisandis rudibus) z 403 roku skierowane do Deogratiasa, diakona Kartaginy. Augustyn zalecał, aby dziesięcioro przykazań wykładać wszystkim wiernym, jednak do tego wskazania zaczęto się stosować dopiero w XIII wieku, kiedy to Dekalog stał się standardową częścią wszystkich chrześcijańskich katechizmów. Katechetyczne dzieło Augustyna Podręcznik dla Wawrzyńca (Enchiridion ad Laurentium) z 423 roku wprowadzało również nauczanie Modlitwy Pańskiej oraz Apostolskiego Wyznania Wiary.

Reformacyjny przełom

Szesnastowieczna reformacja protestancka zasłynęła stworzeniem licznych tekstów edukacyjnych dla świeckich w różnym wieku, chociaż tego typu podręczniki zyskały popularność już w piętnastym stuleciu. Publikowano wówczas katechizmy o szczegółowych profilach. Niektóre zostały stworzone specjalnie z myślą o młodych wiernych, których uważano za przyszłość Kościoła. Takie teksty prawie zawsze zawierały krótkie objaśnienia Apostolskiego Wyznania Wiary, Dekalogu oraz przykłady grzechów, z których należało się spowiadać. Inne służyły jako pomoc w samokontroli i rachunku sumienia, mającym przygotowywać do sakramentu pokuty. Te także zawierały Dekalog oraz listę i klasyfikację grzechów, jak również szereg modlitw, wraz z Modlitwą Pańską.

Reformacja protestancka kategorycznie odrzuciła pokutę jako sakrament; spowiedź uszna została zastąpiona przez wspólne wyznanie grzechów w trakcie nabożeństwa, przynajmniej w niektórych wspólnotach. W tym samym czasie gros reformatorów: Luter, Melanchton, Zwingli, Bullinger, Kalwin, a także ich uczniowie podzielali pogląd, że edukacja religijna jest podstawą reformy Kościoła. Zwłaszcza kalwinistyczni reformatorzy uważali, że człowiek pozostawiony sam sobie, bez pomocy Boga, jest całkowicie grzeszny i cierpi z powodu dziedzicznego zepsucia ludzkości przez grzech pierworodny. Wyjaśnia to znaczenie, a także charakter reformowanych lub też kalwinistycznych katechizmów, które prawie wszystkie zostały po 1563 roku wyparte przez Katechizm Heidelberski.

W kwestii kalwinistycznych podręczników, ich historia rozpoczyna się wraz z wydaniem Genewskiego Wyznania Wiary Jana Kalwina z 1537 roku. Struktura całości nie jest jasna. Niemniej treść każdego z trzydziestu trzech rozdziałów, które zawiera, jest bardzo dobrze przedstawiona. Sekcja otwierająca dzieło poświęcona jest: ukazaniu celu ludzkiego życia, natury człowieka oraz wolnej woli, z których wszystkie trzy uległy zepsuciu i są niezdolne do czynienia dobra bez Bożej pomocy lub Opatrzności. Następnie Kalwin przechodzi do wykładu wiary oraz do tradycyjnego, apostolskiego Credo. Sekcja końcowa traktuje o modlitwach, w szczególności o Modlitwie Pańskiej oraz o dwóch sakramentach uznanych przez reformację – Chrzcie i Eucharystii.

Pozwólcie dzieciom przychodzić do mnie

Kalwin wyraźnie polecał pastorom oraz nauczycielom religii, aby wykładali jego dzieło dzieciom, ponieważ nie chciał, żeby czytały je samodzielnie. W rzeczywistości ocalałe akta „Collège de Geneve”, genewskiej szkoły założonej przez Kalwina w 1542 roku pokazują, że uczniowie kończyli dzień odmówieniem Modlitwy Pańskiej, wyznania wiary oraz Dekalogu. Spędzali również dużą część soboty na pracy nad pytaniami, które miały być przedmiotem niedzielnych zajęć. W istocie, po swoim powrocie do Genewy w 1541 roku – reformator został wydalony z miasta i przebywał na zesłaniu w Strasbourgu w latach 1538-41 – Kalwin napisał swój drugi katechizm zatytułowany Katechizm Kościoła Genewy, który stanowi formułę do nauczania dzieci w wierze chrześcijańskiej (Le catéchisme de l’Eglise de Genève, c’est à dire Le formulaire d’instruire les enfans en la Chrestienté). Jego francuska wersja została wydana w 1542 r., łacińska w 1545 roku.

Katechizm ten miał wyraźniejszy pedagogiczny charakter niż poprzedni – przyjął formę pytań i odpowiedzi, dzięki czemu stał się dialogiem między duchownym i dzieckiem, w odróżnieniu od tradycyjnego odpytywania. Jest także zbudowany dużo przejrzyściej niż poprzedni. Podzielony jest na cztery części. We wstępie Kalwin stwierdza, że jedynym celem człowieka jest chwalenie Boga. Pierwsza część katechizmu dotyczy konieczności zaufania Bogu, traktuje o wierze oraz apostolskim Credo. Druga część zajmuje się Prawem, przede wszystkim Dekalogiem, a także koniecznością wypełniania Bożej woli poprzez przestrzeganie Dziesięciu Przykazań. Część trzecia dotyczy modlitwy oraz konieczności wielbienia Boga i zwracania się do Niego bezpośrednio słowami Modlitwy Pańskiej. Sekcja końcowa odnosi się do kwestii sakramentów. Drugi katechizm Kalwina był najważniejszym katechizmem reformowanym do momentu pojawienia się Katechizmu Heidelberskiego w 1563 r.

Katechizm Łaskiego

Gdy mówimy o poprzednikach Katechizmu Heidelberskiego, nie powinniśmy zapomnieć o Emdeńskim Katechizmie dla Strangers’ Church w Londynie – dziele Jana Łaskiego Młodszego z 1551 roku. Pierwotnie został on napisany w 1546 r. dla reformowanej społeczności w Emden, do Anglii dotarł dzięki autorowi, gdy ten schronił się na Wyspach w 1550 roku. Jan Utenhove przetłumaczył katechizm z łaciny na niderlandzki, aby ułatwić nauczanie holenderskich dzieci z londyńskiej wspólnoty imigrantów. Skrótowa wersja 94 pytań (wersja dłuższa zawierała ich 250) została zatwierdzona przez starszych kongregacji w Emden w 1554 roku. Schemat obu wersji jest standardowy – Dziesięć Przykazań, Apostolskie Wyznanie Wiary, Modlitwa Pańska oraz omówienie sakramentów.

Wiele miejsca w katechizmie poświęcono opisowi Trójcy Świętej. Druga część, o łasce, podkreśla aspekt wiary jako warunku uzyskania Bożej łaski za pośrednictwem Chrystusa. Część trzecia podkreśla konieczność wzywania Boga za każdym razem poprzez Modlitwę Pańską. Część czwarta skupia się z kolei na kwestii sakramentów – Chrystus jest duchowo obecny w Eucharystii, w Wieczerzy otrzymujemy duchowy pokarm i napój, zawierające w sobie komunię prawdziwego ciała i krwi Chrystusa. Potwierdza to pogląd Kalwina na duchową obecność Chrystusa w sakramencie, w przeciwieństwie do doktryny Zwingliego uznającej czysto symboliczną obecność Chrystusa w Eucharystii oraz jej jedynie upamiętniającą wartość.

Katechizm z Emden cieszył się skromniejszą sławą niż drugi katechizm Kalwina, jednakże oba dzieła posłużyły zapewne jako model autorom Katechizmu Heidelberskiego.

Historia Katechizmu Heidelberskiego

W 1545 roku zarządzeniem elektora Fryderyka II Palatynat stał się krajem protestanckim. Elektor przez pewien czas wahał się między katolicyzmem a luteranizmem, żeby w końcu, w 1554 roku przyjąć Wieczerzą Pańską pod dwiema postaciami. Jego następcą został w 1556 r. nie będący doktrynerem luteranin Otto Heinrich, który obsadził nowo zreformowany Uniwersytet Heidelberski luteranami oraz zwinglianami. Po jego śmierci w 1559 roku kolejny elektor Fryderyk III stopniowo zaczął skłaniać się ku kalwinistycznej nauce, co widać po nominacjach wśród kadry uniwersyteckiej w Heidelbergu.

Katechizm Heidelberski miał oznaczać istotny krok we wspomnianym kierunku, szczególnie ze względu na odnowienie kalwinistyczno-luterańskiego sporu wokół cielesnej obecności Chrystusa w Eucharystii oraz doktrynę wszechobecności ciała Chrystusa, którą popierali luteranie, a kalwiniści odrzucali. Fryderyk III zdecydował się na rozwiązanie sporu na korzyść obozu reformowanego, przeczuwając, że umiarkowany luteranizm, jaki praktykowali jego przodkowie, powodował zbyt wiele konfliktów.

Fryderyk III zreorganizował Kolegium Mądrości (Collegium Sapientiae – szkołę teologiczną założoną przez jego poprzednika) i w 1562 roku umieścił na jego czele Zachariasza Ursyna, byłego ucznia i przyjaciela Melanchtona, który po ukończeniu studiów zwrócił się ku kalwinizmowi. Aby położyć kres sporom religijnym w swoich włościach, postanowił stworzyć katechizm, który miał pełnić rolę wyznania wiary. Jego przygotowanie zostało powierzone Ursynowi oraz prawdopodobnie Kasparowi Olewianowi, profesorowi Uniwersytetu w Heidelbergu, następnie nadwornemu kaznodziei Fryderyka III.

Według najnowszych badań wkład Olewiana w tworzenie Katechizmu Heidelberskiego nie może zostać kategorycznie potwierdzony ani też odrzucony. Ursyn i być może Olewian wykorzystywali oczywiście istniejącą już literaturę katechetyczną, taką jak katechizmy Kalwina, Melanchtona czy Jana Łaskiego. Przygotowywał (lub przygotowywali) jedynie szkice lub projekty; ostateczna forma Katechizmu Heidelberskiego została ustalona we współpracy z Fryderykiem III.

Gdy katechizm ukończono, Fryderyk przedłożył go synodowi superintendentów Palatynatu w grudniu 1562 roku. Po dokładnym zbadaniu został on zatwierdzony. Pierwsze wydanie ukazało się w 1563 roku. Przedmowa, podpisana przez elektora Fryderyka, opatrzona jest datą 19 stycznia owego roku. Łacińska wersja przetłumaczona przez Jana Lagusa oraz Lamberta Pitopeusa, pojawiła się także w 1563 r. Niemiecka wersja uznawana jest za standardową. Dwie inne edycje wersji niemieckiej pojawiły się w 1563 r.

Pytanie osiemdziesiąte (Na czym polega różnica między Wieczerzą Pańską a rzymską Mszą?) nie jest zawarte w pierwszym wydaniu; jego część znajdziemy w wydaniu drugim; w wydaniu trzecim z 1563 r. występuje ono w pełnej, następującej postaci: Na czym polega różnica między Wieczerzą Pańską a papistyczną Mszą? Wieczerza Pańska jest zapewnieniem o całkowitym odpuszczeniu naszych grzechów dzięki ofierze Jezusa, jaką On sam – raz jeden i raz na zawsze – złożył na krzyżu. Ponadto zapewnia ona o tym, że dzięki Duchowi Świętemu zostajemy wszczepieni w Jezusa Chrystusa, który w ciele swoim przebywa teraz w niebiesiech, po prawicy Ojca, i chce, abyśmy Go – jako takiego – wielbili. Tymczasem według nauki o mszy, żywi i umarli dostępują odpuszczenia grzechów przez mękę Chrystusową, jeśli Chrystus jest jeszcze codziennie ofiarowywany za nich przez kapłanów. Ponadto zaś – będąc cieleśnie obecny pod postacią chleba i wina – w nich też powinien być uwielbiany. (Msza tak pojmowana jest więc w gruncie rzeczy zaprzeczeniem jednorazowej ofiary i męki Jezusa Chrystusa i godnym potępienia bałwochwalstwem)” (tłumaczenie za polskim wydaniem, tł. G. Pianko, Warszawa 1988).

Okazją do wprowadzenia osiemdziesiątego pytania wydaje się być dekret Soboru Trydenckiego Nauka o Najświętszej Ofierze Mszy z 17 września 1562 roku. Deklaracja ta wywołała w elektorze poczucie, iż konieczne jest silne i jasne oświadczenie ze strony protestanckiej. Pierwsze wydanie z 1563 roku było przez długi czas zaginione; to przygotowane przez Niemeyera (Collectio Confessionum, s. 390) było trzecim z kolei w tym roku. Jednak w 1864 roku pastor Wolters odnalazł kopię i przedrukował ją wraz z opracowaniem historii tekstu (Der Heidelb. Katechismus in seiner ursprünglichen Gestalt, Bonn, 1864), które wyjaśniło wszelkie wątpliwości dotyczące jego różnych wydań z 1563 r. Inne edycje pojawiły się w latach 1571 oraz 1573. W tym ostatnim pytania są już ponumerowane i podzielone tak jak dzisiaj, na pięćdziesiąt dwie niedzielne lekcje.

Upowszechnianie dzieła

Streszczenie Katechizmu ukazało się w 1585 roku. Większy Katechizm został wydany w milionach egzemplarzy i przetłumaczony na większość języków narodowych. Po publikacji, dzieło szybko dotarło gdziekolwiek Kościół reformowany zdobył silniejszą pozycję, głównie w północnych Niemczech oraz części Szwajcarii. Oprócz oryginalnej łacińskiej wersji, tłumaczenie Piotra Datheena na niderlandzki oraz inne, na saksoński, pojawiły się w przeciągu roku. Angielskie wydanie Turnera, używane w Kościele anglikańskim, ukazało się w 1567 roku. Następne Katechizm został przetłumaczony na węgierski (1567 r.), francuski (1570 r.), szkocki (1571 r.), hebrajski (1580 r.) oraz grecki (1597 r.). Polskie tłumaczenie Andrzeja Prażmowskiego (zm. 1592), duchownego Braci Czeskich i sygnatariusza Ugody Sandomierskiej, ukazało się kilka lat później.

Holenderskie Kompanie Wschodnio- oraz Zachodnioindyjskie były gorliwymi misjonarzami Katechizmu Heidelberskiego. Podróżując z nim po świecie, przygotowali tłumaczenia na malajski (1623), jawajski (1623), hiszpański (1628), portugalski (1665), syngaleski (1726) oraz tamilski (1754). W XIX wieku Holenderski Kościół Reformowany w Ameryce przygotował tłumaczenia na amharski, sangirski, arabski, perski, chiński oraz japoński.

Katechizm Heidelberski został przyjęty przez Kościół Szkocji w 1571 roku oraz przez Synod w Dordrechcie w l. 1618-19. Jest on do dziś autorytatywnym wyznaniem wiary dla niemieckich oraz holenderskich Kościołów reformowanych. Ponadto Holenderski Kościół Reformowany zaleca wszystkim swoim duchownym, aby regularnie wykładali Katechizm wiernym podczas niedzielnych nabożeństw.

Treść

Krótsza wersja Katechizmu, w obecnej formie prawdopodobnie napisana przez Ursyna w 1562 roku, niezależnie od dłuższej wersji, składa się ze 108 bardzo zwięzłych pytań i odpowiedzi. Wersja dłuższa zawiera 315 identycznie zorganizowanych działów, które są raczej krótkimi akapitami. W rzeczywistości krótsza wersja była dużo chętniej używana jako wyznanie wiary. Obie wersje podzielone są na trzy części:

1. Niedola człowieka.
2. Zbawienie człowieka
3. Wdzięczność człowieka (obowiązki itd.)

Co ciekawe, w dłuższej wersji Dekalog jest umieszczony nie w pierwszej, ale w trzeciej części Katechizmu. Skupienie się obu wersji na kondycji człowieka, w opozycji do suwerenności Boga sprawia, że Katechizm Heidelberski jest dużo bardziej przyjazny dla czytelnika, pocieszający i dający nadzieję niż Katechizm Kalwina. Nie wspomina o technicznych, teologicznych kwestiach takich jak predestynacja, a jedynymi kontrowersyjnymi punktami są omówione wcześniej pytanie osiemdziesiąte oraz delikatne, ale nadal bardzo wyraźne zaprzeczenie luterańskiej doktrynie o cielesnej obecności Chrystusa w Eucharystii w pytaniach 300-309 w dłuższej wersji Katechizmu:

308. Jakie jest znaczenie słów Chrystusa, gdy mówi, że chleb jest Jego Ciałem, a wino Jego Krwią?

Oznacza to, że chleb, który jemy i wino, które pijemy są znakiem i świadectwem dla wierzących, że Ciało Chrystusa zostało ofiarowane, a Jego Krew przelana i są przekazywane nam przez wiarę, tak jak my przyjmujemy cieleśnie chleb i wino.

Fakt, że stosunkowo tak mało uwagi poświęca się kwestiom kontrowersyjnym, gwarantuje dokumentowi potencjał jednoczący w kontekście reformowanym, a możliwe że także poza nim. Jednak dopiero w 1972 roku luteranie i reformowani ostatecznie doszli do porozumienia w kwestii cielesnej obecności Chrystusa w Eucharystii. Sam Katechizm stał się standardowym dokumentem dla wszystkich reformowanych chrześcijan, i jako taki przetrwał do dziś w wielu reformowanych wspólnotach.

Wkład Katechizmu Heidelberskiego

Co katechizm może zaoferować chrześcijanom innych denominacji, a także niewierzącym? Sądzę, że zwięzłość rozdziałów oraz optymistyczny charakter tekstu i jego skupienie na ludzkiej kondycji, w przeciwieństwie do podkreślania absolutnej zależności człowieka i jego podporządkowania się całkowicie nieznanemu i wszechmocnemu Bogu – który to kierunek obrał Kalwin w swoim katechizmie – sprawiają, że Katechizm Heidelberski jest dokumentem religijnym będącym w stanie zaszczepić nadzieję w człowieku. W człowieku, który jest skłonny uwierzyć w istnienie boskiej osobowej mocy, troszczącej się o jego nędzny stan.

To istotne, że Katechizm Heidelberski został rozpowszechniony na całym świecie, mimo iż pierwotnie nie był pomyślany jako dokument misyjny. Zawarte w nim przesłanie nadziei, wyrażone w sposób schematyczny, wykracza daleko poza kontekst konfesyjny. Dobrze pokazują to słowa otwierające dłuższą wersję Katechizmu:

1. W czym znajdujesz pewną pociechę w życiu i wobec śmierci?

W tym, że zostałem stworzony przez Boga na Jego obraz dla życia wiecznego i kiedy z własnej woli utraciłem to w osobie Adama, dzięki swojemu nieskończonemu i miłosiernemu przebaczeniu Bóg przywrócił mnie do swojego przymierza łaski; ze względu na posłuszeństwo i śmierć swojego Syna wysłanego w ciele mógł mi podarować sprawiedliwość oraz życie wieczne. On także przypieczętował w moim sercu to przymierze mocą swojego Ducha, który odnawia mnie na obraz Boga i poprzez swoje Słowo oraz widziane znaki przymierza woła we mnie »Abba, Ojcze«.

Autorzy

Kaspar Olewian, jeden z założycieli Kościoła reformowanego w Niemczech, urodził się 10 sierpnia 1536 roku w pobliżu Trewiru, zmarł 15 marca 1587 roku w Herborn. Wczesne wykształcenie zdobył w swoim rodzinnym mieście. W wieku piętnastu lat został wysłany do Paryża na studia prawnicze. W szkole paryskiej, a także w Orleanie i Bourges spędził siedem lat. W 1557 uzyskał tytuł doktora prawa w Bourges.

Podczas studiów we Francji zapoznał się z reformowaną teologią i nasiąknął zarówno jej zasadami, jak i duchem. W 1558 r. wyjechał do Genewy, aby studiować teologię. W tym samym czasie będąc w Szwajcarii, wszedł w ścisły związek z reformatorami Kalwinem, Bezą, Farelem, Bullingerem i Vermiglim. Na początku roku 1559 powrócił do Trewiru i rozpoczął tam swoją posługę. Po upadku reformacji w Trewirze udał się do Heidelbergu jako nadworny kaznodzieja i profesor filozofii.

Olewian z zapałem pracował dla Kościoła w Palatynacie, pokładając w nim wielkie nadzieje, że może stać się kolebką „czystej nauki” dla całych Niemiec. Olewian skupił swoją uwagę zwłaszcza na powoływaniu kompetentnych kaznodziejów i nauczycieli, którzy byli pilnie potrzebni dziełu reformy. Po niespełna trzech miesiącach spędzonych w Heidelbergu napisał do Kalwina, prosząc go o wysłanie Porządku i Dyscypliny Kościoła w Genewie, który mógłby przedstawić do rozpatrzenia i przyjęcia przez konsystorz, a który to porządek w zakresie zarządzania Kościołem sprzyjał poglądom Olewiana. Kalwin wysłał mu zarysy zasad genewskiego Kościoła wraz z propozycjami wprowadzenia ich w życie.

W 1570 roku elektor przychylił się do żądań Olewiana, aby powierzyć niezależnemu od władz cywilnych Kościołowi egzekwowanie kościelnej dyscypliny. Fryderyk III ustanowił prezbiterów w każdej kongregacji, powierzając im wyraźnie i niezależnie zarządzanie Kościołem oraz wprowadzanie dyscypliny. Jednak poszczególni członkowie grona prezbiterów, którzy ze względu na ich główne zadanie byli nazywani cenzorami, w żadnym wypadku nie byli wybierani przez zgromadzenia, lecz byli mianowani przez wyższe instancje. Po śmierci elektora Palatynat ponownie znalazł się pod wpływem luteranizmu, a Olewiana zawieszono w urzędzie pastora i profesora. Dlatego też Olewian przeniósł się do Berleburga, a w 1584 roku do Herborn, gdzie zmarł rok później.

Zachariasz Ursyn (18 lipca 1534 – 6 maja 1583) był reformowanym teologiem, urodzonym we Wrocławiu jako Zachariasz Baer. Stał się wiodącym teologiem ruchu reformowanego w Palatynacie, gdzie działał na Uniwersytecie w Heidelbergu oraz w Kolegium Mądrości (Collegium Sapientiae). W wieku piętnastu lat rozpoczął studia na Uniwersytecie w Wittenberdze, gdzie poznał Filipa Melanchtona, następcę Marcina Lutra.

Podobnie jak wielu młodych uczonych tamtego okresu, nadał sobie łacińskie imię, które bazowało na jego niemieckim imieniu „Baer”, pochodzącym od łacińskiego „ursus” oznaczającego niedźwiedzia. Melanchton podziwiał młodego Zachariasza za jego intelektualne przymioty oraz dojrzałość duchową, polecając go mentorom z całej Europy.

Przez całe życie Ursyn był protegowanym wybitnego cesarskiego lekarza Jana Crato von Krafftheima, który również pochodził z Wrocławia. Następnie studiował u reformacyjnych uczonych w Strasbourgu, Bazylei, Lozannie i Genewie. Pobyty w Lyonie oraz Orleanie dały mu znajomość języka hebrajskiego. Po powrocie do Wrocławia wydał broszurę na temat sakramentów, która wzbudziła gniew luteranów; oskarżono go za odchodzenie od luteranizmu na korzyść nurtu reformowanego.

Po wrogiej reakcji wrocławskich oponentów musiał opuścić miasto i udać się do Zurychu, gdzie zaprzyjaźnił się z następcą Zwingliego, Heinrichem Bullingerem oraz włoskim reformatorem Piotrem Vermiglim (zwanym także Piotrem Męczennikiem). W 1561 roku, po rekomendacji Vermigliego, Fryderyk III, elektor Palatynatu, mianował go profesorem w Collegium Sapientiae w Heidelbergu, gdzie w latach 1562-63, na polecenie księcia elektora, pracował nad wstępnym projektem Katechizmu Heidelberskiego. Następnie uczestniczył wraz z innymi teologami i przywódcami kościelnymi w opracowaniu ostatecznej wersji dokumentu.

Śmierć elektora Fryderyka i objęcie tronu przez luterańskiego Ludwika IV w 1576 r. doprowadziło do odsunięcia Ursyna, który od 1578 r. aż do swojej śmierci zajmował stanowisko profesora na Casimirianum, reformowanej akademii w Neustadt an der Weinstraße. Jego prace zostały opublikowane w latach 1587-89, a uzupełnione wydanie w 1612 r. opublikował jego syn wraz ze swoimi dwoma uczniami, Dawidem Pareusem i Kwiryniuszem Reuterem. Zbiór katechetycznych wykładów Ursyna (Het Schatboeck der verclaringhen over de Catechismus) był jednym z najbardziej znanych podręczników teologii wśród siedemnastowiecznych reformowanych chrześcijan, szczególnie popularnym w Holandii.

Przydatne lektury:

Lyle D. Bierma, ed. An Introduction to the Heidelberg Catechism. Sources, History and Theology, Grand Rapids, 2005.
Lyle D. Bierma, The Doctrine of the Sacraments in the Heidelberg Catechism: Melanchthonian, Calvinist or Zwinglian?, Princeton, 1999.
Heinrich Graffmann, Der Unterricht nach dem Heidelberger Katechismus im Zeitalter der Orthodoxie und des Pietismus, Cologne, 1960.

tł. Jakub T. Niewiadomski, współpraca Weronika Mincer

Prof. Irena Backus – wykłada na Uniwersytecie Genewskim, doktor honoris causa Uniwersytetu w Edynburgu, specjalizuje się w historii reformacji i łacinie kościelnej

Fotografia: archiwum prywatne autorki.

Numer 2(2) 2013, 18.06.2013