O Biblii Brzeskiej w Warszawie | Michał Choptiany

Tak zwana Biblia brzeska, ufundowana przez Mikołaja Radziwiłła„Czarnego” i opublikowana w 1563 roku przez niezidentyfikowanego do dziś drukarza, jest jednym z najważniejszych pomników polskiej kultury i języka XVI wieku. Choć jej oddziaływanie było z różnych względów ograniczone, to fakt, że stanowiła główny punkt odniesienia dla przekładu Biblii gdańskiej z 1632 roku, będącego dziełem tłumaczy kalwińskich i członków zboru braci czeskich, sprawił, że polszczyzna biblijna stworzona na potrzeby edycji brzeskiej funkcjonowała dalej. I do pewnego stopnia w oderwaniu od samego druku z 1563 roku.

Edycja brzeska była rezultatem zespołowego wysiłku polskich i francuskich kalwinistów, między innymi Grzegorza Orszaka, Piotra Statoriusa, Jerzego Szomana, Jeana Thenauda, Andrzeja Trzecieskiego i Marcina Krowickiego. Zebrali się oni pod koniec lat 50. XVI stulecia w Pińczowie, aby przetłumaczyć Pismo Święte z języków oryginalnych. Przez wieki wokół tego renesansowego zabytku narosło wiele mitów i uprzedzeń, poczynając od tożsamości jego wydawcy, który do dziś pozostaje nieznany, przez rzekome zniszczenie całego nakładu na żądanie Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” (miała być spalona na wileńskim rynku), aż po jej domniemany krypto-antytrynitarny charakter (niektórzy z tłumaczy przeszli do tzw. zboru mniejszego, który dał początek linii rozwojowej polskiego unitarianizmu).

Konferencja niekoniecznie laurkowa

450. rocznica publikacji pierwszego pełnego kalwińskiego tłumaczenia Biblii na język polski to istotnie dobra okazja dla upamiętnienia wagi tego wydarzenia dla wspólnoty reformowanej w Polsce, jak również dla krytycznej refleksji nad Biblią brzeską jako źródłem historycznym oraz przedmiotem przeszłych i dalszych badań.

W dniach 20 i 21 listopada naukowcy z głównych ośrodków badawczych z dziedziny teologii historycznej oraz wczesnonowożytnej literatury zebrali się na Wydziale Teologicznym Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej oraz na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, aby dyskutować nad dziedzictwem Biblii brzeskiej oraz perspektywami dla dalszych badań związanych z tym dokumentem. Konferencję zorganizowano w ramach działalności konsorcjum naukowego RefoRC, stanowiącego badawczą odnogę sieci Refo500. Refo500 powołano dla upamiętnienia 500. rocznicy reformacji. Wydarzenie to odbyło się pod patronatem prezydenta Polski Bronisława Komorowskiego.

Tego rodzaju inicjatywy są zawsze obarczone pewnym ryzykiem nadmiernej „laurkowości” i pomnikowości. Okrągłe rocznice, w związku z którymi organizowane są różne sesje naukowe, nie zawsze przynoszą tak potrzebne w rozwoju badań krytyczne propozycje badawcze, próbę rzucenia nowego światła na od dawna dyskutowane zagadnienia bądź też podjęcie nowych problemów interpretacyjnych. Potrzeba „upamiętniania” i świętowania okrągłej rocznicy, skądinąd całkowicie zrozumiała, nie zawsze idzie w parze z krytyczną refleksją, co prowadzić może do mechanicznego powtarzania od dawna znanych ustaleń. Dalej: wystąpień o charakterze metanaukowym, pokazujących głównie dotychczasowe ustalenia. Wreszcie: tworzenia nadmiernie wyidealizowanego obrazu zjawiska, którego dotyczy dana rocznica. Wszak okrągła rocznica jest doskonałym pretekstem do budowania lub umacniania wspólnoty.

Śmiem twierdzić, że organizatorom warszawskiej konferencji udało się nie tyle może całkowicie uwolnić od powyższych zagrożeń, co utrzymać zdrową równowagę pomiędzy ogólną, podyktowaną względami rocznicowymi refleksją, a próbami wyznaczania nowych ścieżek badawczych i eksplorowania ze świeżym spojrzeniem zagadnień. Zagadnień, które wydawałoby się, już dawno temu zostały uznane za rozstrzygnięte. Utrzymanie tej równowagi sprawiło również, że nawet wystąpienia szkicujące ogólne horyzonty związane z Biblią brzeską czy też szeroko rozumianą kulturą protestancką, spełniły swoją funkcję poznawczą i w nich również (choć w innych proporcjach) pojawiły się elementy otwierające nowe obszary do dyskusji i badań.

Od ogółu…

Do pierwszej grupy referatów należy zaliczyć wystąpienia prof. Janusza Maciuszki (ChAT), prof. Jacka Wijaczki (UMK), prof. Zbigniewa Paska (AGH), prof. Jana Harasimowicza (UWr). Janusz A. Maciuszko w swoim wystąpieniu przedstawił ogólny rys dotyczący okoliczności powstania edycji brzeskiej, wskazując między innymi na rolę, jaką odgrywał mały Pińczów w rozwoju reformacji w Małopolsce, analizując chronologię procesu wydawniczego oraz podejmując zagadnienie rozłamu antytrynitarnego w zespole tłumaczy. Ten ostatni problem powrócić miał jeszcze w kolejnych referatach.

Jacek Wijaczka w przekrojowym wystąpieniu wskazał na − by użyć określenia Wacława Urbana − „epizodyczny” charakter pierwszej fali reformacji w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zdaniem prelegenta reformacja była tyleż pasmem sukcesów i konwersji, co serią projektów niezrealizowanych w pełni bądź też z różnych względów zarzuconych (w tym kontekście pojawiła się m.in. dyskutowana na synodach reformowanych idea protestanckiego uniwersytetu, który miałby stanowić przeciwwagę dla Akademii Krakowskiej i zaplecze edukacyjne dla krajowych protestantów).

Zbigniew Pasek poddał analizie sposoby, w jakie Biblia rozumiana jako przedmiot materialny, otaczany szczególną czcią tom, pełni w życiu codziennym różnych wspólnot protestanckich. Wystąpienie to stanowić może doskonały asumpt do dyskusji na temat roli kodeksu w czasach cyfrowych (pojawienie się edycji elektronicznych, kwestia prymatu formy kodeksowej nad treścią, która teoretycznie winna być od formy niezależna), sposobów używania Biblii w życiu rodzinnym oraz marginalnych praktyk kulturowych takich jak „wyroczki”.

Wreszcie, wystąpienie Jana Harasimowicza rozpoczęte od przywołania toposu kalwińskiego ikonoklazmu, stanowiło doskonałą, przekrojową prezentację zagadnień związanych ze sztuką z kręgu kalwińskiego, w tym architekturą sakralną. Wskazywane przez wrocławskiego badacza krajowe przykłady oraz ich zestawienie z ikonografią i architekturą z terenu Niemiec i Szwajcarii pokazują, jak wiele jeszcze pozostało do zrobienia w zakresie badań nad sztuką okresu reformacji. I jak wiele oryginalnych dzieł jest poukrywanych w niepozornych, małych miejscowościach.

Podobną funkcję spełniały również wystąpienia zagranicznych gości. Prof. Herman Selderhuis (Theologische Universiteit Apeldoorn oraz Johannes a Lasco Bibliothek, Emden) zarysował dzieje kontrowersji związanych z kalwińskimi próbami tłumaczenia Biblii na język niemiecki i tego, w jaki sposób przedsięwzięcia te były traktowane bądź odczytywane jako elementy strategii w walkach pomiędzy luteranami i zwolennikami Kalwina. Wystąpienie dyrektora Refo500 było również próbą stworzenia paraleli pomiędzy (dosyć niefortunnymi) przygotowaniami do celebracji 100. rocznicy reformacji w roku 1617, a obecnym projektem, w którym udział biorą ważne instytucje badawcze i kulturalne reprezentujące różne odcienie protestantyzmu, środowiska katolickie oraz bezwyznaniowe.

Doskonały kontekst dla refleksji na temat edycji brzeskiej stanowiły wystąpienia prof. Ireny Backus (Université de Genève) i prof. Wima François (KULeuven), którzy zajęli się odpowiednio: przekładem Biblii na język angielski dokonanym w środowisku angielskiej diaspory działającej w Genewie za panowania Marii Tudor oraz zawiłymi i nie zawsze szczęśliwymi dziejami kalwińskich przekładów Pisma Świętego na język niderlandzki.

… do szczegółu

Powyższe wystąpienia stworzyły ramę odniesienia dla referatów szczegółowych. Wyznaczyły węzłowe problemy takie jak polityczny wymiar reformacji, związki sztuki i reformacji, wreszcie − podobieństwa i różnice pomiędzy okolicznościami, w jakich powstawały protestanckie przekłady Pisma Świętego na języki wernakularne.

W pozostałych dziewięciu wystąpieniach podjęto zagadnienia bardziej szczegółowe, które można podzielić na kilka nurtów.

Nurt teologiczno-biblistyczny stworzyły wystąpienia prof. Rafała Leszczyńskiego juniora (ChAT) i ks. prof. Rajmunda Pietkiewicza (PWT Wrocław). W pierwszym referacie poruszony został problem rzekomego antytrynitarnego charakteru przekładu brzeskiego. Przekonaniu temu, pokutującemu zarówno w literaturze polemicznej z epoki, jak i w literaturze przedmiotu przeczy zdaniem prof. Leszczyńskiego fakt, że żaden z newralgicznych fragmentów Biblii, których zwyczajowo używano do argumentacji za lub przeciwko dogmatowi o Trójcy Świętej, nie zawiera takich rozstrzygnięć, które uzasadniałyby twierdzenie o ariańskim charakterze tego przekładu. Nawet jeśli w trakcie pracy nad przekładem część członków zespołu przeszła do „zboru mniejszego”, to decyzje te nie zostały odzwierciedlone w samym tekście brzeskiej edycji.

Tekst ten natomiast, zdaniem ks. prof. Pietkiewicza, świadczy o tym, że najprawdopodobniej tłumacze zgromadzeni w Pińczowie nie korzystali z oryginalnego, hebrajskiego tekstu Starego Testamentu, tylko z literalnego przekładu z hebrajskiego na łacinę dokonanego przez działającego na przełomie XV i XVI wieku dominikanina, Santesa Pagniniego − wydanej w Lyonie w 1527 roku „Veteris et Novi Testamenti nova translatio”. Tak pożądana przez reformowanych humanistów Hebraica veritas nie jest zatem w wypadku edycji brzeskiej oczywista. Jednak potwierdzenie tych wstępnych ustaleń wymaga jeszcze dokładniejszej i szerzej zakrojonej analizy porównawczej, obejmującej również statystykę leksykalną.

Zagadnienia związane z historią sztuki i architektury pojawiły się w wystąpieniach dra Piotra Bireckiego (UMK) oraz mgr Aurelii Zduńczyk (UWr). Analizie poddano rozwiązania architektoniczne i sposób organizacji przestrzeni w kalwińskich kościołach na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz ikonograficzne konteksty, w których umiejscawiać należy wysokiej klasy dzieło grafiki, jakim jest karta tytułowa edycji brzeskiej. Oczywiste wydaje się stwierdzenie, że myśl teologiczna znajdowała swoją transpozycję w szeroko rozumianej kulturze wizualnej: architekturze i sztukach plastycznych. Jednak dla poparcia takich ogólnych twierdzeń potrzeba szczegółowych badań. Właśnie takich, jak analizy źródłowe związane z losami kalwińskich świątyń lub wędrówki motywu Tablic Prawa i Łaski, który w XVI wieku był do pewnego stopnia toposem „ekumenicznym”, wykorzystywanym przez wszystkie wyznania chrześcijańskie.

Nurt badań filologicznych obejmował dociekania literaturoznawcze i lingwistyczne. W ramach tych pierwszych zaprezentowane zostały próby śledzenia zapożyczeń biblijnych w tekstach staropolskich kolęd z XVI i XVII wieku (dr Wojciech Marchwica, UJ), możliwość oddziaływania tekstu Biblii brzeskiej na poezję z epoki (prof. Dariusz Chemperek, UMCS) oraz inwencja retoryczna tłumaczy z Pińczowa (mgr Piotr Baran, UJ). W świetle tych referatów widać, że w tekście edycji z 1563 roku drzemał wielki literacki potencjał, który w pełni został wykorzystany jednak dopiero wraz z przejęciem tekstu pińczowian przez tłumaczy gdańskich. Kręte ścieżki, jakimi przekazywane były zapożyczenia z tekstu Biblii brzeskiej, pokazują doskonale złożoność systemu kultury literackiej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pozostaje mieć nadzieję, że dalsze badania przyniosą potwierdzenie wstępnych twierdzeń zarysowanych w referatach.

Z kolei perspektywa językoznawcza, przyjęta przez prof. Stanisława Koziarę (UP Kraków), dr Izabelę Winiarską-Górską (UW), dra Jana Kamienieckiego (UWr) i prof. Tomasza Lisowskiego (Seul), pozwoliła wydobyć oryginalność i inwencję językową autorów przekładu Biblii Radziwiłłowskiej. Wskazuje na to zarówno analiza statystyczna samodzielnych jednostek leksykalnych (Lisowski), obecność w tekście brzeskim form biblizmów (Koziara), których w prawie niezmienionej formie używamy dzisiaj, analiza porównawcza tekstów Ewangelii (Winiarska-Górska). Na osobną uwagę zasługuje wprowadzenie przez dra Kamienieckiego kontekstu starocerkiewnego i możliwość śledzenia paralelizmów między tekstem edycji brzeskiej i dokonaniami biblistyki wschodniosłowiańskiej.

Konserwować tylko papier

Dr Józef Dąbrowski (Politechnika Łódzka) podjął w swoim wystąpieniu zagadnienie papieru, z jakiego wykonana została edycja Biblii brzeskiej. W świetle jego ustaleń do druku wykorzystano papier z nieznanej bliżej papierni, która znajdowała się najprawdopodobniej w Ravensburgu, jednym z najważniejszych ośrodków produkcji papieru na terenie cesarstwa niemieckiego. Analiza papieru przynosi jednak drugą wiadomość: otóż odczyn papieru Biblii brzeskiej jest kwaśny, przez co wszystkie zachowane egzemplarze tej pomnikowej edycji są narażone na zniszczenie.

O ile zatem dla fizycznych egzemplarzy edycji z 1563 roku ratunkiem jest praktyka konserwatorska, to w wypadku samego tekstu konserwacja i utrwalanie sądów na jego temat jest ostatnią rzeczą, jakiej należałoby oczekiwać. Tak jak tekst Biblii jest cały czas otwarty na interpretacje, tak i problemy związane z jego konkretnym przekładem winny być nieustannie rewidowane i podejmowane na nowo.

Konferencja otworzyła niewątpliwie nowy rozdział w komunikacji między naukowcami, reprezentującymi różne obszary szeroko rozumianych współczesnych badań nad historią teologii i reformacji. Był to także bezprecedensowy jak dotąd wspólny projekt dwóch warszawskich instytucji badawczych. Żywa, wolna od deklaracji światopoglądowych i wyznaniowych dyskusja oraz duże zainteresowanie ze strony przybyłej na sesję publiczności w pełni uzasadniają wniosek, że współpracę tę należy w przyszłości kontynuować.

„Biblia brzeska: historia, język, kultura, teologia”, Warszawa, 20-21 listopada 2013.

Michał Choptiany − historyk literatury, absolwent UJ, adiunkt/post-doc na Wydziale „Artes Liberales” UW w ramach grantu NCN FUGA. Zajmuje się różnymi aspektami wczesnonowożytnej historii intelektualnej, w tym środkowoeuropejskimi sporami o reformę kalendarza i chronologię.

Numer 3(3) 2013, 04.12.2013