Wyznania chrześcijanina i masona | Jarosław R. Kubacki

Spotkanie na Lesznie

Było niedzielne popołudnie 1992 r. W domu zborowym parafii ewangelicko-reformowanej na warszawskim Lesznie (1) skończyło się właśnie spotkanie przy kawie i herbacie po nabożeństwie. Siedziałem w opustoszałym hallu, gdy do drzwi zapukało dwóch elegancko ubranych panów. Okazało się, że zainteresował ich wizerunek oka w trójkącie umieszczony w tympanonie parafialnego budynku, który zinterpretowali jako symbol masoński. Obydwaj byli masonami poszukującymi w Warszawie śladów dawnej wolnomularskiej obecności. Powiedziałem im, że dobrze trafili, bowiem to właśnie na terenie ówczesnej posesji należącej do zboru ewangelicko-reformowanego, a konkretnie w pałacu Działyńskich, w XVIII w. działała loża masońska.

Rozmowa nie trwała długo. Żegnając się zapytali, czy nie byłbym zainteresowany pracą wolnomularską. Na moje entuzjastyczne „tak” pozostawili mi wizytówkę jednego z najbardziej znanych polskich masonów, prof. Tadeusza Cegielskiego, wówczas jeszcze doktora historii (2). W ten sposób rozpoczęła się moja życiowa przygoda z masonerią. Minęło jednak sześć lat zanim przyjęty zostałem do lejdejskiej Szanownej Loży św. Andrzeja, pracującej pod auspicjami Wielkiego Wschodu Niderlandów. Byłem już wówczas teologiem i przygotowywałem się do służby pastorskiej w jednym z holenderskich Kościołów tradycji reformowanej.

To, że moje pierwsze spotkanie z masonerią miało miejsce dosłownie na gruncie kościelnym, nadało ton przyszłości. Przez wiele lat łączyłem coraz intensywniejszą pracę masońską z przynależnością kościelną, uprawianiem teologii, działalnością kaznodziejską i duszpasterską. Nigdy nie czułem się w tym osamotniony i właściwie nie postrzegałem tego jako czegoś szczególnego. W Kościele spotkałem ludzi o podobnej, podwójnej tożsamości i przynależności.

Po prostu jesteśmy

Swego czasu jedna z lejdejskich lóż poprosiła swojego członka – będącego jednocześnie pastorem francuskojęzycznej parafii reformowanej w Lejdzie – o wygłoszenie „deski” (referatu) na temat jego Kościoła i wolnomularstwa. Owemu bratu, znanemu szerszemu gronu pod zabawnym pseudonimem „Korkociąg”, jako rodowitemu Francuzowi powierzono pieczę nad lożową piwnicą win. Przez około półtorej godziny rozwodził się nad historią i teraźniejszością frankofońskich ewangelików w Holandii. Na koniec zapytano go wreszcie, co z drugą częścią tematu. Jego odpowiedź dała mi wiele do myślenia: „Pytacie o związek między Kościołem i masonerią? Ten związek polega na tym, że tu jestem”.

Warto jednak sięgnąć po oficjalne dokumenty, na przykład stanowisko Ewangelickiego Kościoła Niemiec w sprawie masonerii z 1973 r., raport Komisji Synodalnej Kościoła Anglii z r. 1986 czy też do niezwykle ciekawego zbioru dokumentów historycznych, dotyczących związków wolnomularstwa z anglikanizmem (3). Wiele można się z tej lektury nauczyć: co dla Kościołów różnych tradycji jest naprawdę istotne, czego się obawiają, jakie mają wątpliwości itd. Czyż nie jest bowiem znaczące, że podczas gdy przedstawiciele szeroko pojętej tradycji katolickiej wyrażają opinie dotyczące tzw. „masońskiej wizji Boga” i jej zgodności z chrześcijaństwem, ewangelicy martwią się głównie o to, czy masoński ideał moralnej doskonałości nie jest sprzeczny z wizją zbawienia jedynie z łaski?

Wydaje mi się jednak, że – podobnie zresztą jak w odniesieniu do kwestii chrześcijan LGBTQ czy kobiet pełniących posługę Słowa i Sakramentu – to nie teologiczne analizy i oficjalne dokumenty powinny być punktem wyjścia do rozmowy. Raczej uznanie tego niezaprzeczalnego faktu, że po prostu jesteśmy, istniejemy, działamy. Czy komuś się to podoba, czy nie, fakt ten musi być po prostu zaakceptowany.

Kilka słów o historii wolnomularstwa

Zerknijmy pobieżnie na historię Sztuki Królewskiej (4). Oficjalnym autorem Konstytucji Wolnomularzy, szeroko znanych od jego nazwiska jako Konstytucje Andersona, był pastor prezbiteriański James Anderson (1680-1739). Historia wczesnego wolnomularstwa wiąże się również z nazwiskiem jego przyjaciela, ks. Jana Teofila Desaguliers (1683-1744), który był bez wątpienia współautorem tychże Konstytucji (Andersona wielu badaczy uważa za figuranta) (5). Desaguliers pochodził z rodziny hugenockiej, która wyemigrowała do Anglii. Po studiach został wyświęcony na kapłana Kościoła Anglii.

O ile te dwie postaci znane są szerszej publiczności, o tyle wielu zdziwić może fakt, że to za sprawą innego ewangelickiego pastora, Fryderyka Desmonsa, Wielki Wschód Francji w 1877 r. podjął decyzję o wykreśleniu z tekstu Rytu Francuskiego odwołania do Wielkiego Architekta Wszechświata i o pozostawieniu lożom wolnego wyboru w sprawie księgi, której chcą używać jako Księgi Świętego Prawa (Desmons przewodniczył w każdym razie komisji, która wysunęła tę propozycję) (6).

O przynależności do zakonu niezliczonych członków świeckich, duchownych i biskupów Kościoła Anglii i innych Kościołów anglikańskich czy luterańskiego Kościoła Szwecji nie warto chyba nawet pisać. Nie mogę tu jednak pominąć nazwiska polskiego teologa ewangelickiego i wolnomularza, ks. prof. Karola Seriniego (1875-1931) (7). Był on nie tylko jednym z najwybitniejszych znawców symboliki używanej w masonerii i teoretyków symbolu jako takiego, ale w moim przekonaniu również największym polskim teologiem ewangelickim i filozofem religii swoich czasów. W myśli Seriniego refleksja religijna i teologiczna przeplatała się z refleksją wynikającą z praktyki masońskiej. Jestem przekonany, że w jego osobie polska ewangelicka myśl religijna jest niewątpliwą dłużniczką Sztuki Królewskiej, zaś wolnomularstwo wiele zawdzięcza ewangelickiej myśli religijnej.

Osobista wizja

Dla każdego, kto bliżej poznał wolnomularstwo, jest rzeczą oczywistą, że spojrzeń na Sztukę Królewską jest dokładnie tyle, ilu masonów. Oczywiście można je w różny sposób pogrupować, biorąc pod uwagę rozumienie kategorii „regularności” (8), wzajemne powiązania między organizacjami masońskimi, ich oblicze ideowe czy też ryty, które stosują. Nie zmienia to jednak faktu, że każdy wolnomularz reprezentuje własne, niepowtarzalne podejście, rozumienie tego, co właściwie robi w loży. To samo dotyczy tych rozważań. Jest to moja osobista wizja, dlatego warto może poświęcić trochę miejsca, na czym polega jej specyfika.

Przede wszystkim jest to wizja masona, który od kilku lat nie uprawia czynnie Sztuki Królewskiej. Decyzję o wycofaniu się z prac lożowych podjąłem po kilkunastu latach aktywnego członkostwa, ponieważ doszedłem do wniosku, iż w obecnej fazie mojego życia ilość energii, uwagi i czasu, którą kosztuje mnie sumienne uprawianie masonerii, jest niewspółmierna do inspiracji, której wolnomularstwo mi dostarcza.

Nie stałem się jednak przez to „byłym masonem”. Podzielam pogląd, że jest to zasadniczo niemożliwe. Prawdziwej inicjacji, a masoneria jest zakonem inicjacyjnym, nie da się cofnąć: tak jak nie da się na nowo ukryć raz wyjawionego sekretu. Z organizacji masońskiej można wystąpić w każdej chwili i nikt nikomu z tego powodu nie będzie czynił żadnych wstrętów. Opowieści o rzekomych zemstach czy wręcz mordach trzeba włożyć między bajki. Natomiast to, co wydarzyło się z człowiekiem i w człowieku w momencie przestąpienia progu loży, jak również w ciągu każdej kolejnej inicjacji, jest rzeczywiście nieodwracalne.

Holenderski kontekst

Moje spojrzenie na masonerię ukształtowało się w specyficznych uwarunkowaniach wolnomularstwa holenderskiego. Jest to wolnomularstwo wiekowe, różnorodne, znajdujące się na przecięciu co najmniej trzech wielkich tradycji wolnomularskich (brytyjskiej, francuskiej i niemieckiej). I, last but not least, podobnie jak cała kultura holenderska, charakteryzujące się dość liberalnym podejściem do reguł i przepisów. Tutejsi masoni mają bardzo luźny i cokolwiek prześmiewczy stosunek do mentorskich i „imperialnych” zakusów zarówno Zjednoczonej Wielkiej Loży Anglii, jak i francuskiego Wielkiego Wschodu. Również podział na masonerię męską i mieszaną bywa w praktyce traktowany dowolnie. Wbrew oficjalnym ograniczeniom, bracia z „regularnego” (w rozumieniu Wielkiej Zjednoczonej Loży Anglii) Wielkiego Wschodu Niderlandów składają wizyty w „nieregularnych” warsztatach zakonu Le Droit Humain czy Wielkiej Loży Masonerii Mieszanej. Biorą udział w pracach, a gdy trzeba nie wahają się również sprawować rytualnych funkcji.

Inną cechą holenderskiej masonerii jest jej mało skrywany charakter. Rytuały nie leżą oczywiście na ulicy, lecz nikt nie robi specjalnej tajemnicy z przynależności do zakonu. Loże znajdują się w budynkach rozpoznawalnych, niejednokrotnie o sporej wartości zabytkowej, do których regularnie wpuszcza się zwiedzających.

Ostatnią cechą holenderskiego podejścia do Sztuki Królewskiej jest postrzeganie masonerii przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, w kategoriach metody. Istota Sztuki Królewskiej nie znajduje się zatem w sferze ideologii, lecz zawiera w specyficznym sposobie przekazywania treści. Mianowicie: w „metodzie aluzyjnej”, na której oparte są rytuały. Nawet jeżeli jako masoni czujemy się wyznawcami pewnych ideałów, to mamy jednocześnie bardzo mocną świadomość tego, że właściwie nie są to wyłącznie masońskie ideały i symbole. Specyficznie masońskie jest to, w jaki sposób są używane. A przede wszystkim to, jak otwierają przed nami nowe perspektywy i prowadzą do wewnętrznej przemiany. Przemiany, która nie tyle ma na celu uczynić nas „lepszymi” ludźmi, co ludźmi… bardziej ludzkimi, bardziej świadomymi swoich możliwości i ograniczeń i mądrzej wykorzystującymi je w życiu.

Zabawa w wolnomularstwo?

Dlatego też i dziś krytycznie odnoszę się do każdego, kto próbuje mi wmówić, że istnieje coś takiego jak ideologia czy wręcz doktryna masońska. Od samego początku wpojono mi, że tak naprawdę masońska jest tylko metodologia, którą porównać można by do zabawy bardzo specyficznymi klockami. To jaką treścią tę „zabawę” wypełniamy, jest przede wszystkim indywidualną decyzją każdego masona, zaś w nieco mniejszym stopniu kwestią charakteru danej masońskiej organizacji („obediencji”). Istotne zaś w tej zabawie jest to, że powinna nam ona, jak to określają Holendrzy, onder de huid gaan (tłumacząc dosłownie: „wejść pod skórę”). Czyli jakoś nas przeniknąć, poruszyć struny, których istnienia nawet się nie spodziewaliśmy.

Kto sądzi, że zabawa z natury rzeczy jest jedynie czymś powierzchownym, przez co trudno oczekiwać od niej głębokiego oddziaływania, niech sięgnie po znakomitą książkę Johanna Huizingi „Homo ludens” (9). Holenderski teolog, dominikanin Edward Schillebeeckx, planował nawet w swojej ostatniej książce właśnie na ludzkiej potrzebie zabawy oprzeć pojęcie sakramentu.

Przeżyłem rytuały masońskie, które bez wątpienia wstrząsnęły mną i przeniknęły mnie do szpiku kości. Pamiętam jednak i takie, które nie pozostawiły po sobie żadnego rozpoznawalnego śladu.

Chrześcijanin w loży

Przejdźmy teraz do głównego tematu. Działo się to w schyłkowym okresie mojego czynnego „murowania”, a zarazem po głębokim przełomie duchowym, który spowodował, że porzuciłem kontynentalny protestantyzm na rzecz bardziej katolickiego podejścia do wiary i znalazłem swoje miejsce w tradycji anglikańskiej. Po dłuższej przerwie powróciłem do „szkolnej ławy” i podjąłem uzupełniające studia w Arcybiskupim Seminarium Teologicznym Kościoła Starokatolickiego (10). Moim wykładowcą liturgiki był mason (o czym wówczas nie wiedziałem), ks. dr Koenraad Ouwens.

Pewnego wieczoru odbywaliśmy ćwiczenia liturgiczne w przepięknym kościele starokatolickim w Hadze. Czekając na swoją kolej, przyglądałem się kolegom ćwiczącym odprawianie Eucharystii, a przede wszystkim instruującemu ich ks. Ouwensowi. Coś w jego sposobie, w jaki wykonywał liturgiczne gesty, nieodparcie przywodziło mi na myśl wolnomularstwo. W pewnym momencie skojarzenie stało się tak silne, że po zakończeniu zajęć zadałem mu pytanie, czy jest jednym z nas. Padła twierdząca odpowiedź i natychmiast zaprosiłem go do swojej loży „Pentagram”, aby wygłosił deskę. Chociaż „Pentagram” funkcjonuje pod egidą Wielkiej Loży Masonerii Mieszanej w Królestwie Niderlandów, a ks. Ouwens należał do warsztatu pracującego w ramach „męskiego” Wielkiego Wschodu, nie utrzymującego oficjalnych rytualnych stosunków z obediencjami mieszanymi, moje zaproszenie zostało przyjęte.

Ówcześni członkowie „Pentagramu” reprezentowali szeroki wachlarz postaw światopoglądowych, ale poza mną niewielu z nich identyfikowało się z kościelnym chrześcijaństwem. Można więc sobie wyobrazić moje lekkie zakłopotanie, gdy ks. Ouwens pojawił się w umówiony wieczór w loży w… koszuli z koloratką. Następnie beztrosko stwierdził, że jego nieżyjący ojciec zwykł chadzać do loży w oficerskim mundurze, a więc i on postanowił założyć strój wskazujący jednoznacznie na to, czym się zajmuje. W ten wieczór wygłosił jedną z najlepszych desek, jaką kiedykolwiek usłyszałem. Nawet najwięksi antyklerykałowie po jej zakończeniu stwierdzili, że koniecznie musi nastąpić kontynuacja.

Patrząc na to wydarzenie z perspektywy całości doświadczeń, zadaję sobie czasem pytanie, dlaczego właściwie byłem zakłopotany. W dziesiątkach lóż kilku różnych obediencji, z których niejedna uchodziła za mocno antyklerykalną, a w oczach niektórych wręcz „antykościelną” czy „antychrześcijańską”, nigdy nie ukrywałem ani swoich przekonań religijnych, ani faktu, że jestem teologiem i duszpasterzem. Reagowano na to w różny sposób, ale żadnej reakcji nie mogę określić mianem zdecydowanie negatywnej. Zostałem nawet wybrany na mówcę (11) pierwszej belgijsko-holenderskiej loży „Emergo” w Zelandii. Większej oznaki zaufania wobec niewątpliwego „klechy” trudno jest sobie wyobrazić w masońskim warsztacie, bowiem mówca jest, jak to się określa, „sumieniem loży”.

Chrześcijaństwo a wolnomularstwo

Czy oznacza to, że uważam problem wzajemnej relacji między chrześcijaństwem i wolnomularstwem za pozorny? I tak, i nie. Tak, ponieważ pytania na ten temat bardzo często pochodzą od ludzi o fundamentalistycznych poglądach (mam tu na myśli zarówno fundamentalistów religijnych jak antyreligijnych). W rzeczywistości jednak mają oni już gotową odpowiedź, wysyłającą w kosmos lub w czeluście piekła chrześcijańskich wolnomularzy.

Wszelki dialog na ten temat musi mieć za punkt wyjścia bezwarunkowe zaakceptowania faktu, że po prostu istniejemy. I uznanie, że to, co robimy, robimy szczerze i w przekonaniu, że przynajmniej w naszym życiu wolnomularstwo i chrześcijaństwo dają się ze sobą połączyć. To przekonanie może być słuszne lub nie, ale generalnie nie pozwalam nikomu podważać szczerości intencji, które legły u podstaw mojej decyzji o zostaniu wolnomularzem.

Nie zmienia to faktu, że pomiędzy wolnomularstwem a chrześcijaństwem, zwłaszcza zaś chrześcijańską ortodoksją, istnieje wyraźnie zauważalne napięcie. Wynika ono z wielu czynników.

I tak wiele symboli wolnomularstwo dzieli z tradycjami, które chrześcijańscy ortodoksi uważają za co najmniej podejrzane: gnoza, hermetyzm, alchemia, różokrzyż, deizm. Zauważmy jednak, że symbole są ze swej natury wieloznaczne. Ujednoznaczniony symbol przestaje być symbolem, staje się znakiem. Wykorzystanie pewnego symbolu nie oznacza afirmacji jednego jego znaczenia – tego, które się w danej tradycji utrwaliło i zostało uznane za jedyne lub wiodące. Masońska „zabawa” opiera się na wieloznaczności symboli. To, co łączy wolnomularzy, to właśnie fakt, że używają tych samych symboli, nadając im jednak wiele różnych znaczeń. Samo więc odkrycie w loży symbolu, który wydaje się nam proweniencji gnostyckiej czy różokrzyżowej nie oznacza, że pracujący tam masoni są gnostykami czy różokrzyżowcami (chociaż mogą nimi być).

Podobnie wszechobecność w symbolice masońskiej trójkątów i triad nie znaczy, że każdy mason wierzy w Boga w Trójcy Świętej Jedynego. Chociaż istnieją, zwłaszcza w tradycji anglosaskiej, takie „stopnie wyższe” Sztuki Królewskiej, w których od inicjowanego wymaga się przynajmniej podstawowej otwartości na treści zawarte w dogmacie trynitarnym.

Choć każdy mason posiada niezbywalne prawo do własnych interpretacji, istnieje oczywiście coś takiego jak pewien klimat duchowy, który panuje w ramach danej tradycji masońskiej. Wspominałem już o antyklerykalnych obediencjach, obok nich istnieją obediencje i poszczególne loże, w których ton nadaje deizm, teozofia, alchemia, ale również chrześcijaństwo (Ryt Szwedzki).

Częstym błędem krytyków wolnomularstwa jest to, że ekstrapolują ów klimat duchowy na całą masonerię. To właśnie dlatego raz po raz napotykamy na rewelacje, w myśl których masoneria „tak naprawdę” miałaby być formą teozofii, deizmu czy wręcz satanizmu. Jednak zawsze jest to pars pro toto.

Religijny eklektyzm?

Kolejnym zarzutem jest rzekomo religijny eklektyzm. Mówi się, że mason musi uznawać równość wszystkich religii i światopoglądów, a masoneria stanowi ich zlepek. Rzeczywiście istnieją takie interpretacje, jak dotycząca kolejnych stopni wtajemniczenia w Rycie Szkockim Dawnym i Uznanym (12) autorstwa belgijskiego religioznawcy i liberalnego polityka Eugeniusza Goblet d’Alviella (1846-1925). W myśl tej interpretacji każdy z tych stopni stanowi wtajemniczenie w inną tradycję religijną, przez co ktoś, kto osiąga stopień 33., jest w pewnym sensie wyznawcą wszystkich religii.

Przy całym szacunku do wizji uczonego, wprowadzenia w kolejne stopnie tego rytu nie doświadczyłem w taki sposób. Było dla mnie jasne, że stanowią one jakiś rodzaj spotkania z duchowymi treściami różnych religii, ale bynajmniej nie nakłoniło mnie to ani do żadnego ich wartościowania, ani do traktowania siebie jako ich wyznawcy. Moim najgłębiej przeżywanym pozostał przesycony ewangeliczną treścią stopień 18. – Rycerza lub Księcia Różokrzyżowcy – jedyny rytuał, w którym regularnego udziału mi niekiedy brakuje. W Holandii był to zresztą przez wiele dziesięcioleci stopień uprawiany odrębnie w jednej z obediencji wolnomularskiej jako 7. i najwyższy stopień Rytu Francuskiego (13). Specyficzny kształt zakorzeniony w klimacie liberalnego protestantyzmu nadał mu wybitny prawnik i wolnomularz, syn pastora, Johannes Hendrik Carpentier Alting (1864-1929). I dziś zresztą stopień ten uzyskać można zarówno w Rycie Francuskim, jak i Szkockim Dawnym i Uznanym.

Pisząc o znaczeniu poszczególnych rytuałów masońskich z punktu widzenia chrześcijanina, nie da się uniknąć jeszcze innego pytania: o stosunek inicjacji wolnomularskiej do podstawowej i w istocie rzeczy jedynej inicjacji jaką zna chrześcijaństwo, mianowicie chrztu. Czy chrześcijański mason uważa rytuały wolnomularskie za jakieś „dopełnienie” sakramentu? Rzecz jasna nie mogę się wypowiadać za wszystkich. Sam tego nigdy tak nie postrzegałem. Chrztu nie trzeba i w rzeczy samej nie można w żaden sposób „dopełnić”. Sądzę, że takim dopełnieniem nie jest również obrzęd konfirmacji. Natomiast bez wątpienia są takie momenty w rytuałach wprowadzających w poszczególne stopnie Sztuki Królewskiej, które stanowiły dla mnie okazję do ponownego przeżycia – tym razem już w świadomy sposób – pewnych aspektów sakramentu chrztu świętego. Niekiedy wydaje mi się, że ten sakrament można porównać do upominku, który w pewnym momencie otrzymujemy, a potem przez całe życie zajmujemy się jego rozpakowywaniem. Nie mam wątpliwości, że praca w loży ułatwiła mi to rozpakowywanie.

Mając niepodważalne prawo do takiej interpretacji, chrześcijański wolnomularz musi jednak uznać, że jego wyznający inną religię bądź niereligijni bracia i siostry zinterpretują te same obrzędy w inny sposób. Loża jest miejscem, w którym powinniśmy ćwiczyć się w traktowaniu z szacunkiem poglądów innych, nawet jeśli są bardzo dalekie od naszych. Natomiast nie jest miejscem, w którym można uprawiać ideologiczną propagandę, nie mówiąc już o narzucaniu własnych poglądów.

Dylematy wiary

Co w takim razie było dla mnie głównym źródłem napięcia pomiędzy wiarą i zaangażowaniem masońskim?

Wydaje mi się, że nie chodziło tyle o chrześcijaństwo jako takie, co o mój reformowany protestantyzm. A zwłaszcza o typowo protestanckie przywiązanie do przekazu werbalnego i przekonanie o jego nieograniczonej wręcz sile oddziaływania. Oczywiście istnieją również bardzo mocne werbalnie rytuały masońskie, podobnie jak istnieją rytuały przegadane w stopniu nie mniejszym niż przeciętne ewangelicko-reformowane nabożeństwo. Jednakże w moim odbiorze masoneria kładzie nacisk na to, co poza- i ponadwerbalne, czego nie daje się ująć w słowa, co jednak jest w jakimś stopniu wyrażalne za pomocą gestu, symbolu, rytualnego działania. Zainteresowanych tym tematem odsyłam do wydanego w 1933 r. wykładu ks. prof. Karola Seriniego „Symbol w wolnomularstwie” (14).

Z biegiem czasu doświadczyłem stopniowego spadku zapotrzebowania na wykład słowny, połączonego ze wzrostem zapotrzebowania na przekaz niewerbalny – zarówno w rytuale masońskim, jak i w życiu kościelnym. W Kościele odkryłem znaczenie życia sakramentalnego. Bez względu na to jak dziwnie i podejrzanie zabrzmiałoby to w uszach niejednego katolika, masoneria pomogła mi w odkryciu szeroko pojętego katolickiego chrześcijaństwa.

Zamiast konkluzji

Przypomina mi się przypuszczenie wysunięte w rozmowie ze mną przez prof. Cegielskiego, która miała miejsce krótko po opisanym spotkaniu na Lesznie. Powiedział on wówczas, że być może wolnomularstwo właśnie dlatego wzbudzało takie zainteresowanie duchownych protestanckich, że wypełniało w ich życiu duchowym lukę wynikającą z liturgicznego ubóstwa ich Kościołów. Jeśli to prawda, możliwe jest, że właśnie sakramentalne i liturgiczne bogactwo tradycji anglikańskiej, która stała się moją tradycją, powoduje, że nie odczuwam rytualnych deficytów. A co za tym idzie, potrzeby powrotu do loży.

Jarosław R. Kubacki – teolog, duszpasterz ekumenicznej wspólnoty bazowej w Holandii, publicysta i bloger. Od 2012 r. współkoordynuje działania Polskiej Wspólnoty Episkopalnej. Studiował na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, Uniwersytecie Teologicznym Kościołów Reformowanych w Kampen w Holandii oraz seminariach teologicznych Kościoła Remonstrantów i Kościoła Starokatolickiego; pracował jako asystent na wydziale teologicznym Uniwersytetu w Lejdzie. Jest członkiem parafii episkopalnej pw. Wszystkich Świętych w Waterloo w Belgii.

(1) Ulica, przy której znajduje się kompleks budynków parafii ewangelicko-reformowanej w Warszawie, nazywała się przed drugą wojną światową „Leszno”, po wojnie w czasach PRL przemianowano ją na ulicę Świerczewskiego, aktualnie nazywa się alejami Solidarności (wszystkie przypisy opracował Ł.P.S.).

(2) Tadeusz Cegielski – polski historyk, powieściopisarz, profesor zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego, wolnomularz. W latach 2002-03 był wielkim mistrzem Wielkiej Narodowej Loży Polski. Aktualnie jest honorowym wielkim mistrzem i wielkim namiestnikiem (zastępcą) wielkiego komandora Rady Najwyższej Polski 33. stopnia Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego. Autor licznych prac z zakresu masonologii.

(3) Zob. (23.09.2013).

(4) O historii wolnomularstwa w języku polskim w: Karol Wojciechowski, Bitwa o Sztukę Królewską. Traktat o masonerii i regularności, Wrocław 2011.

(5) Więcej na temat Konstytucji Andersona w: Tadeusz Cegielski, Księga Konstytucji 1723 roku i początki wolnomularstwa spekulatywnego w Anglii, Warszawa 2011.

(6) Na ten temat więcej w: Karol Wojciechowski, Kto pierwszy zrezygnował z Wielkiego Budownika, „Wirtualny Wschód Wolnomularski” 03.06.2012, dostępny w Internecie (23.09.2013).

(7) O ks. prof. Karolu Serinim czytaj w: Kamil Opalski, Karol Serini (1875-1931), „Ars Regia” 1992, nr 1, s. 100-101 oraz Paweł Matwiejczuk, Karol Serini, „Wolnomularz Polski” 2013, nr 56, s. 22-29.

(8) O pojęciu regularności czytaj w: Kamil Racewicz, Typologie masonerii, „Wirtualny Wschód Wolnomularski” 24.10.2005, dostępny w Internecie (23.09.2013).

(9) Zob. Johan Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, przeł. Maria Kurecka i Witold Wirpsza, Aletheia, Warszawa 2007.

(10) Od 1931 r. Kościoły Wspólnoty anglikańskiej i starokatolickie Unii Utrechckiej pozostają w pełnej komunii, która w początkowej fazie nazywana była interkomunią.

(11) Mówca jest członkiem Kolegium Oficerskiego (zarządu) Loży, który pełni rolę strażnika konstytucji i przepisów ogólnych; do jego obowiązków należy m.in. zgłaszanie wniosków do głosowania.

(12) Zob. Kamil Racewicz, Karol Wojciechowski, Ryt Szkocki Dawny i Uznany, „Wirtualny Wielki Wschód” 23.10.2005, dostępny w Internecie (23.09.2013).

(13) Więcej o Rycie Francuskim, zwanym w Holandii raczej „Nowoczesnym”, czytaj w: Karol Wojciechowski, Ryt Francuski (Nowoczesny), „Wirtualny Wielki Wschód” 23.10.2005, dostępny w Internecie (23.09.2013).

(14) Zob. Karol Serini, Symbol w wolnomularstwie, Warszawa 1933 lub w: „Ars Regia” 1992, nr 2, s. 124-147; dostępny również w Internecie (23.09.2013).

Numer 4(4) 2013, 21.01.2014