Lektury: Miotła i krzyż

miotlaikrzyz1

Z końcem marca bieżącego roku Piotr Oczko poinformował mnie o publikacji swojej nowej książki. Wiadomość tę przyjąłem z radością. Czekałem bowiem od pewnego czasu na ukazanie się tej pozycji, która stanowiła wynik ostatnich kilku lat pracy naukowej autora. I która zarazem jest podstawą jego habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Moje zainteresowanie swoimi badaniami autor wzbudził dwa lata temu, gdy na pytanie o czym jest jego praca habilitacyjna, odpowiedział krótko i dowcipnie: „O tym, że kalwini są czystsi od katolików”.

W trakcie lektury tomiszcze o objętości blisko 800 stron, opublikowane pod ciekawym tytułem „Miotła i krzyż”, okazało się rzeczywiście imponującym i pasjonującym studium „kultury sprzątania w dawnej Holandii”. Z każdą stroną przekonywałem się, że jest to wnikliwa analiza „pewnej (kalwińskiej) obsesji”.

W pierwszych rozdziałach autor przygotowuje scenę. Zastanawia się nad pojęciem czystości i je definiuje. Swoje poszukiwania zaczyna od dziejów siedemnastowiecznej Holandii, opisuje stan czystości Europy tamtych czasów. Skupia się na wizerunku kraju w piśmiennictwie podróżniczym, lecz również w sztuce niderlandzkiej: emblematyce, grafice, malarstwie oraz w literaturze (pamflety, traktaty moralne, beletrystyka).

Jedną z bohaterek jego książki, obok czystości per se i sprzątającej Holenderki, a właściwie fantazmatycznego opisu jej kulturowego przedstawienia, pojawia się miotła oraz wszystkie znaczenia i funkcje symboliczne, które ten przedmiot przyjmuje w artefaktach kraju nizin. A zatem: miotła jako miecz sprawiedliwości i porządku społecznego, jako moralno-religijny fetysz, jako zreformowane znaczenie zbawiennego krzyża czy też narzędzie społecznego terroru lub kobiecej emancypacji etc. Dalej autor stara się wytłumaczyć, skąd bierze się ów niderlandzki kult czystości.

Najciekawszym rozdziałem dla osób zainteresowanych teologią i holenderskim kalwinizmem jest z pewnością rozdział siódmy, zatytułowany „Dlaczego Holendrzy sprzątali? Czyści kalwini i schludni mieszczanie. W kręgu dwóch etosów”. W nim Piotr Oczko przywołuje odpowiedzi udzielone przez współczesnych badaczy, takich jak chociażby Simon Schama czy Willem Frijhoff. Stara się również odpowiedzieć na rozdziałowe pytanie samodzielnie, adaptując tezę Webera (1) na swoje potrzeby. Także: odwołując się do bergsonowskiej (2) kategorii intuicji. Przez to Oczko otwiera drogę dla dalszych, nowszych i pogłębionych badań odnośnie związku między wyznaniem a sprzątaniem czy higieną.

Udzielonych odpowiedzi na wyżej przywołane pytanie, jak i odpowiedzi na ostatnią wątpliwość – „[d]laczego Holandia przestała być w końcu czysta?” – nie zamierzam rzecz jasna tutaj przytaczać. Celem jest bowiem zachęcenie Czytelnika do zapoznania się z kulturą Holandii i tamtejszą odmianą ewangelicyzmu reformowanego opisanych w książce „Miotła i Krzyż. Kultura sprzątania w dawnej Holandii, albo historia pewnej obsesji”. Książce w której forma i treść zdają się tworzyć jedno. Warto bowiem na zakończenie zwrócić jeszcze uwagę na fakt, że praca Piotra Oczki jest wydana bardzo estetycznie: twarda „zamszowa” okładka, kredowy papier, liczne ilustracje…

Wszystkim pedantom, lecz także bałaganiarzom, zdecydowanie polecam!

Łukasz P. Skurczyński

Piotr Oczko, Miotła i krzyż. Kultura sprzątania w dawnej Holandii, albo historia pewnej obsesji, Collegium Columbinum, Kraków 2013.

(1) Max Weber (1864-1920) – niemiecki socjolog, historyk, ekonomista, prawnik, religioznawca, teoretyk polityki; autor słynnej pracy Etyka protestancka i duch kapitalizmu (1904, wyd. pol. 2011), w której dowodzi, że kapitalizm rozwinął się na zachodzie i w północnej części Europy, gdyż znalazł tam odpowiednie warunki dla swojego rozwoju stworzone przez protestancką purytańską pobożność (tzw. protestantki etos pracy).

(2) Henri Bergson (1895-1941) – francuski pisarz i filozof, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1927), uznawany za twórcę intuicjonizmu, czyli współczesnego prądu epistemologii, który przyjmuje intuicję za podstawę poznania; do głównych jego dzieł należą O bezpośrednich danych świadomości (1889, wyd. pol. 1913) oraz Wstęp do metafizyki. Intuicja filozoficzna (1903, wyd. pol. 1963). Odsyłam również do pracy Józefa Bańka Intuicjonizm Henryka Bergsona, Uniwersytet Śląski, Katowice 1985.

Numer 3(3) 2013, 04.12.2013